૮ ઑક્ટોબર, ૧૯૩૦: એડનથી લખાયેલા ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરના પત્રમાં સાથીઓની સુરક્ષાની ચિંતા

પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદ માટે લંડન જતા ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરે પોતાના સચિવ શિવતરકરને પત્ર લખ્યો હતો. આ પત્રમાં કાર્યકરોની સલામતી અને કાર્યાલયની સુરક્ષા અંગે આપેલા સૂચનો તેમના જવાબદાર નેતૃત્વની ઝલક આપે છે.

ભારતના સામાજિક અને રાજકીય ઇતિહાસમાં ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરની ભૂમિકા સમજવા માટે તેમનાં ભાષણો સાથે પત્રવ્યવહાર પણ મહત્ત્વનો છે. ૮ ઑક્ટોબર, ૧૯૩૦ના રોજ એડનથી લખાયેલા પત્રની નોંધ આપણને તેમના જીવનના એવા પ્રસંગ તરફ લઈ જાય છે, જ્યારે તેઓ વિદેશપ્રવાસ દરમિયાન પણ પોતાના સાથીઓની સુરક્ષા અંગે ચિંતિત હતા.

પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદ તરફ પ્રયાણ

ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકર ૪ ઑક્ટોબર, ૧૯૩૦ના રોજ મુંબઈથી ‘એસ.એસ. વાઇસરોય ઑફ ઇન્ડિયા’ જહાજમાં લંડન જવા રવાના થયા હતા. પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદમાં ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકર અને રાવ બહાદુર શ્રીનિવાસન તત્કાલીન ‘ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ’—વંચિત અને અસ્પૃશ્ય ગણાતા વર્ગો—ના પ્રતિનિધિ હતા. ભારતની ભાવિ બંધારણીય વ્યવસ્થા અંગેની ચર્ચામાં આ વર્ગોની રજૂઆત માટે પરિષદ મહત્ત્વની તક હતી.

એડનથી શિવતરકરને આપેલા સૂચનો

ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરના લેખો અને ભાષણોના સંકલન રાઇટિંગ્સ એન્ડ સ્પીચિસ, ખંડ ૧૭, ભાગ ૧ના પૃષ્ઠ ૭૨ પર નોંધાયેલા વર્ણન અનુસાર, ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરે ૮ ઑક્ટોબરે એડનથી પોતાના સચિવ અને વિશ્વાસુ સાથી શિવતરકરને પત્ર લખ્યો હતો.

તેમાં ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરે સાથીઓની સલામતી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. હલનચલન અને વાતચીતમાં સાવચેતી રાખવા, રાત્રે કામ ટાળવા અને પક્ષના કાર્યાલયને લોખંડના સળિયાથી સુરક્ષિત રીતે બંધ કરવા સૂચવ્યું હતું. સંગઠન સાથે મતભેદ ધરાવતા મુંબઈના એક નેતાની હિલચાલ અંગે પણ સતર્ક રહેવા જણાવ્યું હતું.

તણાવપૂર્ણ રાજકીય પરિસ્થિતિ

આ જ સંદર્ભમાં ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરના પ્રયાણ સમયે દેશમાં રાજકીય તણાવ હોવાનું વર્ણન મળે છે. બ્રિટિશ સરકાર સાથે ભારતના રાજકીય પ્રશ્નો અંગે ચર્ચામાં ભાગ લેનારા નેતાઓ સામે વિરોધ હતો. આ પરિસ્થિતિ પત્રમાં વ્યક્ત થયેલી સુરક્ષાની ચિંતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

જવાબદાર નેતૃત્વની ઝલક

ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરના આ પ્રસંગને નેતૃત્વની દૃષ્ટિએ વાંચીએ તો એક બાબત સ્પષ્ટ થાય છે: મોટા હેતુ માટે આગળ વધતાં સંગઠનના સાથીઓની કાળજી લેવી પણ જરૂરી છે. કાર્યકરોની સુરક્ષા, સાવચેતી અને કાર્યાલયનું રક્ષણ જેવી વ્યવહારુ બાબતો ચળવળને ટકાવી રાખવામાં મહત્ત્વ ધરાવે છે.

૮ ઑક્ટોબરનો આ પત્ર ડૉ બાબા સાહેબ આંબેડકરના નેતૃત્વને નજીકથી સમજવાનો અવસર આપે છે. તેમાં પ્રતિનિધિત્વની જવાબદારી સાથે સાથીઓ પ્રત્યેની કાળજી જોવા મળે છે.

સંદર્ભ નોંધ: અહીં પત્રની વિગતો પ્રકાશિત વર્ણનના આધારે રજૂ કરી છે; આ પત્રનું સંપૂર્ણ મૂળ લખાણ કે શબ્દશઃ અનુવાદ નથી.

સંદર્ભ: રાઇટિંગ્સ એન્ડ સ્પીચિસ, ખંડ ૧૭, ભાગ ૧, પૃષ્ઠ ૭૨.
મૂળ પુસ્તકનું પાનું જુઓ