સસ્તી લોન ક્યારે મોંઘી પડે છે? દેખાડાની ખરીદીથી હપ્તાના બોજ સુધી
“માત્ર ત્રણ લાખ ડાઉન પેમેન્ટ અને બાકી સરળ હપ્તા!”
શો રૂમમાં સાંભળેલું આ વાક્ય સપનું નજીક લાવી દે છે. પોતાની કાર, પરિવાર સાથે ફરવાની મજા અને સમાજમાં નવી ઓળખ. પરંતુ ખરીદી પહેલાં એક સવાલ ઘણી વાર રહી જાય છે: હપ્તો ભર્યા પછી ઘરનું બજેટ ચાલશે?
કાર ખરીદવી પ્રગતિનો ભાગ હોઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર બીજાને પ્રભાવિત કરવા કરેલું દેવું પરિવારની શાંતિ પર ભારે પડી શકે છે.
નવી કારનો આનંદ અને ખર્ચની હકીકત
એક કલ્પિત ઉદાહરણ લઈએ. એક યુવક સારી કમાણીના દિવસોમાં કાર ખરીદે છે. તેને લાગે છે કે દર મહિને હપ્તો સરળતાથી નીકળી જશે. શરૂઆતમાં બધું બરાબર ચાલે છે. સગાંવહાલાં અભિનંદન આપે છે. પરિવાર પણ ખુશ થાય છે.
થોડા મહિના પછી ધંધો મંદો પડે છે. આવક ઘટે છે, પરંતુ હપ્તા ઘટતા નથી. ઘરનું ભાડું, બાળકોની ફી, કરિયાણું અને સારવારનો ખર્ચ યથાવત્ રહે છે.
ત્યારથી કારનો આનંદ ચિંતા બનવા લાગે છે. હપ્તાની તારીખ નજીક આવે ત્યારે મિત્ર પાસેથી ઉધાર લેવું પડે છે. પછી એ ઉધાર ચૂકવવા બીજી વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. આમ એક ખરીદી ધીમે ધીમે આખા બજેટ પર અસર કરે છે.
આ ઉદાહરણ કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિની ચકાસેલી ઘટના નથી. તે આવક કરતાં વધારે નાણાકીય જવાબદારી લેવાનું જોખમ સમજાવે છે.
કારનો ખર્ચ માત્ર EMI નથી
કાર સાથે ઇંધણ, ઇન્સ્યોરન્સ, સર્વિસ, ટાયર, પાર્કિંગ અને અચાનક રિપેરનો ખર્ચ પણ જોડાય છે. આ ઉપરાંત સમય સાથે તેની વેચાણકિંમત ઘટી શકે છે.
માનો કે કોઈ વ્યક્તિનો માસિક હપ્તો ₹12,000 અને ઇંધણનો ખર્ચ ₹10,000 છે. વાર્ષિક સર્વિસ ₹30,000 અને ઇન્સ્યોરન્સ ₹25,000 માનીએ તો ગણતરી આ પ્રમાણે થાય:
| ખર્ચ | માસિક સરેરાશ |
|---|---|
| હપ્તો | ₹12,000 |
| ઇંધણ | ₹10,000 |
| સર્વિસ માટે જોગવાઈ | ₹2,500 |
| ઇન્સ્યોરન્સ માટે જોગવાઈ | આશરે ₹2,083 |
| કુલ | આશરે ₹26,583 |
આ માત્ર સમજ માટેનું ઉદાહરણ છે. દરેક કારનો ખર્ચ આવો હોતો નથી. વાહન, ઉપયોગ, ઉંમર અને કવર પ્રમાણે ખર્ચ બદલાય છે. અહીં પાર્કિંગ, ટાયર અને અચાનક રિપેરનો ખર્ચ પણ સામેલ નથી.
એટલે ખરીદી પહેલાં “હપ્તો કેટલો?” સાથે “કુલ માસિક ખર્ચ કેટલો?” એ પૂછવું જરૂરી છે.
લોનનું સાચું ગણિત સમજો
₹13 લાખની કાર માટે ₹3 લાખ ડાઉન પેમેન્ટ કરીએ તો ₹10 લાખની લોન લેવી પડે. પરંતુ આ લોન પર હંમેશાં ₹7–8 લાખ વ્યાજ ચૂકવવું પડે, એવું નથી.
દાખલા તરીકે, ₹10 લાખની લોન વાર્ષિક 9% વ્યાજે પાંચ વર્ષ માટે હોય અને માસિક ઘટતી બાકી રકમ પર ગણતરી થાય તો EMI આશરે ₹20,758 થાય. કુલ હપ્તાની ચુકવણી આશરે ₹12.46 લાખ થાય. તેમાં વ્યાજ આશરે ₹2.46 લાખ છે.
ડાઉન પેમેન્ટ ઉમેરીએ તો ખરીદી અને લોનની કુલ ચુકવણી આશરે ₹15.46 લાખ થાય. આ ગણતરીમાં પ્રોસેસિંગ ફી, અન્ય ચાર્જ અને વાહન ચલાવવાનો ખર્ચ સામેલ નથી.
આ માત્ર ગણિતનું ઉદાહરણ છે, કોઈ બેંકની વર્તમાન ઓફર નથી. વ્યાજદર અને મુદત બદલાય તો પરિણામ પણ બદલાય. લાંબી મુદતથી હપ્તો નાનો થઈ શકે છે, પરંતુ કુલ વ્યાજ વધી શકે છે.
હપ્તો ચૂકે અને વાહન વેચાય તો શું થાય?
ચુકવણીમાં વિલંબ થાય તો કરાર મુજબ લાગુ ચાર્જ અને વસૂલાતની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે. જોકે એકાદ હપ્તો ચૂકે એટલે તરત જ વાહન હરાજી થઈ જાય, એવું દરેક કિસ્સામાં માનવું યોગ્ય નથી.
RBIની NBFC વાહન ધિરાણ સંબંધિત સૂચનાઓમાં કરારમાં કબજો લેવાની શરતો, નોટિસ, વેચાણ પહેલાં ચુકવણીની અંતિમ તક અને હરાજીની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ રાખવા જણાવાયું છે.
વાહન વેચાયા પછી પણ બાકી રકમ રહી શકે છે. પરંતુ વેચાણમાંથી મળેલી રકમનો હિસાબમાં સમાવેશ થવો જોઈએ.
સરળ ઉદાહરણ જોઈએ. વેચાણ પહેલાં કુલ વસૂલવાપાત્ર રકમ ₹8 લાખ હોય અને વેચાણમાંથી ખાતામાં સમાયોજિત થતી રકમ ₹6 લાખ હોય તો તફાવત ₹2 લાખ થાય. ચોક્કસ બાકી રકમ લાગુ ખર્ચ, કરાર અને હિસાબ પર આધાર રાખે છે. “કાર પણ ગઈ અને આખી મૂળ લોન પણ યથાવત્ રહી” એવું સીધું ગણિત સાચું નથી.
RBIના નિયમો મુજબ લાગુ દંડાત્મક ચાર્જ પર ફરી વ્યાજ ગણવું માન્ય નથી. જોકે નિયમિત બાકી વ્યાજની ગણતરી કરાર પ્રમાણે થઈ શકે છે.
દરેક લોન ખરાબ નથી, દરેક ખરીદી જરૂરી નથી
ઘર માટે, શિક્ષણ માટે કે આવક વધારતા વ્યવસાય માટે વિચારપૂર્વક લીધેલી લોન ઉપયોગી બની શકે છે. તેથી “હપ્તાવાળું ઘર ક્યારેય ન લેવું” જેવી સલાહ દરેક પરિવાર માટે યોગ્ય નથી.
મુખ્ય પ્રશ્ન છે: આ જવાબદારી આપણી આવક અને જરૂરિયાતને અનુરૂપ છે?
લોન લેતાં પહેલાં કુલ પરતચુકવણી, ફી, વ્યાજની પદ્ધતિ અને મોડા હપ્તાના ચાર્જ વાંચો. શક્ય હોય ત્યાં મુખ્ય શરતોનું પત્રક અને ચુકવણીનું સમયપત્રક માગો. માત્ર મૌખિક વચન પર નિર્ણય ન લો.
પોતાને આ પ્રશ્નો પણ પૂછો:
- ખરીદી ખરેખર જરૂરી છે કે સામાજિક દબાણનું પરિણામ?
- આવક ઘટે તો પણ જરૂરી ઘરખર્ચ અને હપ્તા ચાલશે?
- પહેલેથી લીધેલી તમામ લોનનો કુલ બોજ કેટલો છે?
- ડાઉન પેમેન્ટ પછી અચાનક ખર્ચ માટે બચત રહેશે?
- ઓછી કિંમતનો વિકલ્પ જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે?
સાદું જીવન પણ સન્માનભર્યું છે
સ્કુટર ચલાવવું, બસમાં જવું કે નાની કાર રાખવી નિષ્ફળતા નથી. વ્યક્તિનું મૂલ્ય તેના વાહનના ભાવથી નક્કી થતું નથી. દેવામાં મુશ્કેલી પડવી પણ કોઈની માનવિય ગરિમા ઓછી કરતી નથી.
જો હપ્તો ભરવા વારંવાર ઉધાર લેવું પડે તો બજેટ ફરી ગોઠવવાનો સમય આવ્યો છે. સમસ્યા વધે તે પહેલાં ધિરાણદાતા સાથે વાત કરો અને ઉપલબ્ધ વિકલ્પોની શરતો સમજો.
સગાંવહાલાંની પ્રશંસા થોડો સમય રહે છે. નાણાકીય નિર્ણયનો પ્રભાવ વર્ષો સુધી રહે છે. તેથી ખરીદી એવી કરો જે જીવનમાં સુવિધા ઉમેરે અને પરિવારની શાંતિ જાળવે.
વટ બતાવવા કરતાં બજેટ સાચવવું વધારે સમજદારીનું છે.
સંદર્ભ:
- RBI: Clarification regarding repossession of vehicles financed by NBFCs, 24 April 2009.
- RBI: Fair Lending Practice – Penal Charges in Loan Accounts, FAQ, 15 January 2024.