ગાંધીનગરમાં દલિત કવિ સાહિલ પરમારનું ‘કેફિયત – કાવ્યગાન’

ગાંધીનગર સ્થિત દલિત સાહિત્ય અને સામાજિક ચિંતન સાથે સંકળાયેલા અગત્યના સાહિત્યિક મંચોમાં સ્થાન ધરાવતી સંસ્થા ‘દલિત સાહિત્ય વિમર્શ મંચ – ગાંધીનગર’ દ્વારા તા. ૩ મે ૨૦૨૬ના રોજ એક અર્થસભર અને યાદગાર સાહિત્યિક કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાતના પ્રતિબદ્ધ દલિત કવિ અને પ્રખર સાહિત્યકાર શ્રી સાહિલ પરમારનું ‘કેફિયત – કાવ્યગાન’ નામે આયોજિત આ વિશિષ્ટ કાર્યક્રમ ગાંધીનગરના ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર ભવનના સમિતિખંડ ખાતે સવારે ૧૦ થી ૧૨ દરમિયાન યોજાયો હતો. કાર્યક્રમમાં રાજ્યભરના અનેક સાહિત્યકારો, કવિઓ, ચિંતકો અને સાહિત્યપ્રેમીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

‘સવાયા દલિત સાહિત્યકાર’

આ કાર્યક્રમનું આયોજન ‘સવાયા દલિત સાહિત્યકાર’ તરીકે જાણીતા ગુજરાતના અગ્રીમ સાહિત્યકાર, ગાંધીનગર નિવાસી અને પૂર્વ સનદી અધિકારી સ્વર્ગસ્થ શ્રી પ્રવીણ ગઢવીની સ્મૃતિ અને તેમના દલિત સાહિત્ય પ્રત્યેના આજીવન યોગદાનને સન્માન આપવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વ. ગઢવી સાહેબ દલિત સાહિત્યને માત્ર સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ નહીં, પરંતુ સામાજિક ન્યાય અને માનવમુક્તિના સશક્ત સાધન તરીકે જોતા હતા. તેમના આદર્શોને આગળ વધારવા માટે ‘દલિત સાહિત્ય વિમર્શ મંચ’ દ્વારા વર્ષ દરમિયાન વિવિધ સાહિત્યિક અને બૌદ્ધિક કાર્યક્રમોની શ્રેણી યોજાઈ રહી છે, જેમાં આ ‘કેફિયત – કાવ્યગાન’ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું.

કાર્યક્રમની શરૂઆત જાણીતા કવિ શ્રી રમણ વાઘેલાના પ્રાસંગિક પ્રવચનથી થઈ હતી. તેમણે કાર્યક્રમની ભૂમિકા રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે દલિત સાહિત્ય માત્ર પીડાની ભાષા નથી, પરંતુ તે સ્વાભિમાન, પ્રતિકાર અને માનવતાની ચેતનાનો સાહિત્યિક દસ્તાવેજ છે. તેમણે કવિ સાહિલ પરમારનો પરિચય આપતાં જણાવ્યું કે સાહિલ પરમારનું સર્જન ગુજરાતી દલિત સાહિત્યમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે અને તેમની કવિતાઓ સમાજના અંતિમ માણસની વેદનાને મર્મસ્પર્શી રીતે વ્યક્ત કરે છે.

સાહિત્યસર્જનની સફર

પછી કવિ શ્રી સાહિલ પરમારે પોતાના જીવનપ્રવાસ, સંઘર્ષ અને સાહિત્યસર્જનની સફર અંગે ખુલ્લા દિલથી વાત કરી હતી. તેમણે અમદાવાદની મિલચાલીઓમાં પસાર થયેલા પોતાના બાળપણને યાદ કરતાં જણાવ્યું કે ગરીબી, અભાવ અને જાતિગત અસમાનતા વચ્ચે જીવતા હોવા છતાં શિક્ષણ અને સંવેદનાએ તેમને જીવનમાં આગળ વધવાની શક્તિ આપી. તેમણે કહ્યું કે બાળપણમાં અનુભવેલા અપમાન, ભેદભાવ અને સામાજિક તિરસ્કારે જ તેમના અંદર કવિતાના અંકુરોને જન્મ આપ્યો.

સાહિલ પરમારે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે દલિત સમાજની વેદનાઓ માત્ર વ્યક્તિગત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર સમાજની અસમાન રચનાનો પરિણામ છે. આથી દલિત સાહિત્યનો ઉદ્દેશ માત્ર રડવું કે ફરિયાદ કરવો નથી, પરંતુ સમાજને સત્યનો અરીસો બતાવી માનવમૂલ્યો તરફ દોરી જવાનો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કવિતા ત્યારે જ જીવંત બને છે જ્યારે તે જીવનના કડવા સત્ય સાથે સંકળાયેલી હોય.

કાર્યક્રમ દરમિયાન તેમણે પોતાની સાહિત્યયાત્રાના વિવિધ પાસાઓ પર પણ વિસ્તૃત વાત કરી હતી. ગુજરાતમાં દલિત સાહિત્યના ઉદય અને વિકાસ વિશે વાત કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે દલિત લેખકોએ પોતાના જીવનના અનુભવોને સાહિત્યમાં સ્થાન આપીને ગુજરાતી સાહિત્યને નવી દિશા આપી છે. તેમણે જણાવ્યું કે અગાઉ મુખ્યધારાના સાહિત્યમાં દલિતોની પીડા અને જીવનવાસ્તવિકતાઓને યોગ્ય સ્થાન મળતું ન હતું, પરંતુ દલિત સાહિત્યના આગમન પછી પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન આવ્યું છે.

સાહિલ પરમારે પોતાના કાવ્યસર્જન વિશે વાત કરતાં જણાવ્યું કે તેમની કવિતાઓ કોઈ કલ્પિત દુનિયાની રચનાઓ નથી, પરંતુ જીવનમાં અનુભવી શકાય તેવી વાસ્તવિક સંવેદનાઓમાંથી જન્મેલી છે. તેમની કવિતાઓમાં દલિત, પીડિત, મજૂર અને સર્વહારા વર્ગના લોકોની ચિંતા, સંઘર્ષ અને સ્વપ્નોને અવાજ મળે છે. તેમણે જણાવ્યું કે જ્યારે સમાજના અંતિમ માણસની વ્યથા કવિતામાં વ્યક્ત થાય છે, ત્યારે સાહિત્ય તેની સાચી સામાજિક ભૂમિકા નિભાવે છે.

કાર્યક્રમનું સૌથી આકર્ષક અને ભાવવિભોર કરી દેતું પરિબળ હતું સાહિલ પરમાર દ્વારા રજૂ કરાયેલું કાવ્યગાન. બુલંદ અને અસરકારક અવાજમાં તેમણે પોતાની અનેક લોકપ્રિય કાવ્યરચનાઓને સૂર અને લય સાથે રજૂ કરી હતી. તેમની રજૂઆતમાં માત્ર કાવ્યનો શબ્દસૌંદર્ય જ નહીં, પરંતુ સંઘર્ષ, ક્રોધ, કરુણા અને માનવતાની ઊંડી લાગણીઓ પણ સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત થતી હતી. ઉપસ્થિત શ્રોતાઓએ તાળીઓના ગડગડાટ સાથે તેમની દરેક રચનાને વધાવી હતી.

કવિ સાહિલ પરમારે પોતાની કવિતાઓના અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં થયેલા અનુવાદો અંગે પણ માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે તેમની કવિતાઓ ગુજરાતની સીમાઓ પાર કરીને દેશના વિવિધ રાજ્યો સુધી પહોંચી છે અને સર્વહારા વર્ગના લોકોમાં આત્મીયતા અને સંવેદનાનો પુલ રચ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ભાષા અલગ હોઈ શકે, પરંતુ પીડા અને માનવતાની લાગણીઓ સર્વત્ર એકસરખી જ હોય છે.

કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહેલા સાહિત્યકારો અને ચિંતકોએ પણ કવિ સાહિલ પરમારના સર્જન અને દલિત સાહિત્યના યોગદાન અંગે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા. વક્તાઓએ જણાવ્યું કે સાહિલ પરમારનું સર્જન માત્ર સાહિત્યિક દ્રષ્ટિએ જ મહત્વનું નથી, પરંતુ તે સમાજમાં સમાનતા અને ન્યાયની ચેતના જગાડતું સર્જન છે. તેમની કવિતાઓમાં સંવેદનાની સાથે સાથે સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા પણ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.

કાર્યક્રમમાં સર્વશ્રી દલપત ચૌહાણ, ભી.ન. વણકર, બાલકૃષ્ણ આનંદ, વસંત જાદવ, રણજીત ગઢવી, કલ્પેશ પટેલ, પુલક ત્રિવેદી, રાઘવજી માધડ, કિશોર જિકાદરા, નટુભાઈ પરમાર, ભરત દેવમણી, ડો. દિનુ ભદ્રેસરિયા, સોમ વાઘેલા, હરગોવિન્દ મકવાણા, અશ્વિનભાઈ રાઠોડ, શરદભાઈ પરમાર, ભૂપેન્દ્ર કાપડિયા, ધિરૂભાઈ કોટવાલ, ગીરીશભાઈ મારૂ, ડો. ગુલાબચંદ પટેલ, યોગેન્દૂ ચૌહાણ, બાબુભાઈ મેસરવાલા, પી.બી. મકવાણા, આલોક આનંદ, કનુભાઈ શર્મા, ધનજીભાઈ ટૂંડિયા, મનહર લેઉઆ, કનુભાઈ વાઘેલા સહિતના અગ્રણીઓ અને સાહિત્યપ્રેમીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમિયાન સાહિત્ય અને સમાજ વચ્ચેના ગાઢ સંબંધનો અનુભવો ઉપસ્થિત સૌએ કર્યો હતો. દલિત સાહિત્ય કેવી રીતે માત્ર શબ્દોની રચના ન રહી સમાજપરિવર્તનની ચેતના બની શકે તેનો જીવંત અનુભવ આ કાર્યક્રમમાં જોવા મળ્યો હતો. સાહિલ પરમારની રજૂઆત અને તેમના જીવનસંઘર્ષની વાતોએ ઉપસ્થિત શ્રોતાઓને ઊંડો સ્પર્શ કર્યો હતો.

કાર્યક્રમના અંતે આયોજક સંસ્થાના પ્રતિનિધિઓએ જણાવ્યું હતું કે ‘દલિત સાહિત્ય વિમર્શ મંચ – ગાંધીનગર’ આવનારા સમયમાં પણ આવા અર્થસભર અને વિચારપ્રેરક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરતું રહેશે, જેથી નવી પેઢી દલિત સાહિત્ય, સામાજિક ન્યાય અને માનવતાના મૂલ્યો સાથે વધુ નજીકથી જોડાઈ શકે.

‘કેફિયત – કાવ્યગાન’ માત્ર એક સાહિત્યિક કાર્યક્રમ નહોતો, પરંતુ તે સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ, સંઘર્ષની સાક્ષી અને માનવતાના સ્વરનો જીવંત ઉત્સવ બની રહ્યો હતો.

Youtube Video Link :