એક સમય હતો જ્યારે સમાજમાં ભેદભાવ એટલો ઘેરો હતો કે કેટલાક લોકોને માણસ તરીકે પણ માન મળતું નહોતું. કહેવામાં આવે છે કે કેટલાક પ્રદેશોમાં અસ્પૃશ્ય અને શૂદ્ર સમુદાયના લોકોની ઓળખ માટે તેમના ગળામાં કાળો દોરો પહેરાવવામાં આવતો. આ દોરો માત્ર દોરો નહોતો—તે ભેદભાવ, અપમાન અને અંતરનું પ્રતિક બની ગયો હતો.

જ્યારે આવા લોકો જાહેર જગ્યાએ જતા, ત્યારે આ કાળા દોરા દ્વારા તેમની ઓળખ થઈ જતી. પછી સવર્ણો તેમના નજીક ન આવે તે માટે એક નિશ્ચિત અંતર જાળવવામાં આવતું. એટલે કાળો દોરો “આભડછેટ” એટલે કે અસ્પૃશ્યતાનું ચિહ્ન માનવામાં આવતો.

સમય બદલાયો. કાયદા બદલાયા. સમાજ પણ બદલાતો ગયો. પરંતુ એક વિચિત્ર સત્ય આજે પણ જોવા મળે છે—આજકાલ ઘણા લોકો નાના બાળકથી લઈને મોટા લોકો સુધી હાથમાં, પગમાં અથવા ગળામાં કાળો દોરો “નજર ન લાગે” તે માટે પહેરે છે.

વિચારવાનો પ્રશ્ન એ છે:
જે વસ્તુ ક્યારેક આપણા પૂર્વજોને અપમાનિત કરવા માટે વપરાતી હતી, શું આજે આપણે અજાણતા જ તેને પરંપરા અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સ્વીકારી લીધી છે?

આ વાર્તા માત્ર કાળા દોરાની નથી.
આ વિચાર કરવાની વાર્તા છે—ઈતિહાસને સમજવાની, આત્મસન્માનને ઓળખવાની અને અંધશ્રદ્ધા અને પરંપરામાં ભેદ કરવાની.

સમાજ આગળ વધે છે ત્યારે જરૂરી છે કે આપણે પ્રશ્ન પૂછીએ:
શું આપણે પરંપરા જીવી રહ્યા છીએ કે અજાણતા ગુલામીના પ્રતિકોને જાળવી રાખી રહ્યા છીએ?

જે વસ્તુ ક્યારેક આપણા પૂર્વજોને અપમાનિત કરવા માટે વપરાતી હતી, શું આજે આપણે અજાણતા જ તેને પરંપરા તરીકે અપનાવી રહ્યા છીએ?

📚 સ્ત્રોત:
ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર — સંપૂર્ણ અક્ષરદેહ
ગ્રંથ નં. 10 | પેજ નં. 21
અસ્પૃશ્યો અને અસ્પૃશ્યતા (સામાજિક-રાજકીય-ધાર્મિક)

✍️ વિચાર કરો… ચર્ચા કરો… અને ઇતિહાસને સમજીને આગળ વધો.